Jean Cocteau / Μέρος Ι

Τα αποσπάσµατα που ακολουθούν προέρχονται από δύο συνεντεύξεις του Jean Cocteau.
Η πρώτη (1948) είναι αδηµοσίευτη και περιλαµβάνεται στο προσωπικό αρχείο του ποιητή. Η δεύτερη δηµοσιεύτηκε στις 3 Ιουλίου 1958 στο περιοδικό «L'Express» µε ένα προλογικό σηµείωµα του Jean-Paul Sartre. Και οι δύο περιλαµβάνονται στο σύνολο τους στο βιβλίο του καθηγητή Jean Touzot, «Jean Cocteau : Qui êtes vous?» (La Manufacture, Ιανουάριος 1991). Η µετάφραση είναι της Βασιλικής Μίχου.

Ποιο νοµίζετε ότι θα είναι το µέλλον της λογοτεχνίας µέσα στην κρίση που περνάει η δυτική κουλτούρα;
∆εν καταλαβαίνω τι εννοείτε µε την ερώτηση.

Μα αλίµονο, δεν διαπιστώνετε ότι η πορεία της λογοτεχνίας έχει υποστεί µια παρέκκλιση;
∆εν υπάρχει µια πορεία, υπάρχουν µόνο άτοµα. Άτοµα και µιµητές, οι σχολές είναι µια παγίδα, είναι µια αρρώστια που µεταδίδεται από έναν άνθρωπο. Υπάρχει ο Μπωντλαίρ και όχι ο συµβολισµός, υπάρχουν ο Πικάσο και ο Μπρακ, και όχι ο κυβισµός. Όλος ο κόσµος τούς µιµείται, αλλά αυτό είναι άλλο θέµα.

Πώς αντιλαµβάνεστε την τέχνη;
Η τέχνη είναι ό,τι µπορεί να εκφράσει ένα πράγµα που φέρουµε µέσα µας και µπορεί να εξωτερικευτεί. ∆εν βλέπω γιατί θα 'πρεπε να είµαι καταδικασµένος να γράφω µ' έναν κοντυλοφόρο. Αυτή τη στιγµή κάνω µια ταπισερί για τους Γκοµπλέν και εξυπακούεται ότι πρέπει να κάνεις ένα πράγµα τη φορά. Ο Πικάσο κάνει πια µόνο κεραµικά και τίποτε άλλο. Τώρα θα σας πω γιατί δεν απάντησα ευθέως στην ερώτηση σας. Πιστεύω ότι ένας άνθρωπος, ένας ποιητής που θα 'σκυβε πάνω απ' αυτά τα προβλήµατα, θα 'ταν σαν ένα φυτό που θα διάβαζε ένα εγχειρίδιο ανθοκοµίας. Το εκπληκτικό σ' ένα φυτό είναι ότι ποτέ δεν έχει τους σκοπούς που του αποδίδουµε. ∆εν υπάρχει για να πει µια κυρία καθισµένη στο σαλόνι της ότι είναι ωραίο, ότι το τριαντάφυλλο είναι ωραίο. Ο άνθρωπος του προσθέτει την έννοια της οµορφιάς. Η τέχνη έχει µια έννοια ανεξάρτητα απ' αυτή που της προσδίδουµε, η οµορφιά έχει από µόνη της µια άγνωστη ορµή. 'Οταν επιλέγουµε ηθοποιούς-βεντέτες για να προσελκύσουµε το κοινό, είναι σαν να προσθέτουµε χρώµατα σ' ένα λουλούδι για να προσελκύσουµε το έντοµο, µονίµως λέµε ψέµατα, είναι µια απάτη, µια εξαπάτηση των φυτών. Εδώ βρίσκεται ένας συνδυασµός της τέχνης, για την τέχνη καθαυτή και για κάτι ακόµα που αγνοούµε. Ναι, κάτι που δεν γνωρίζουµε, είναι το µυστήριο των σκοπών του φυτού. Παίρνουµε το σπόρο και τον φυτεύουµε, η οµορφιά επωφελείται του καλλιτέχνη για να διαιωνιστεί.

∆εν δείχνετε ν' αγαπάτε την ταχύτητα.
Η εποχή µας έχει τη συνήθεια να συγχέει την ταχύτητα µε τη βιασύνη. Επωφελούµαι για να σας πω τη σηµασία που αποδίδω στο λεξιλόγιο σε µια εποχή που χάνει τον ειρµό των ιδεών της, γεγονός που προκαλεί καµιά φορά σοβαρή σύγχυση στη σκέψη. Μια λέξη χρησιµοποιηµένη στη θέση µιας άλλης, και να που ξεκινά µια σειρά παρανοήσεων. Έχω συχνά µιλήσει γι' αυτή την ακατανόητη βιασύνη των νέων, που το περπάτηµα τους αποθαρρύνει γιατί αµέτρητα αυτοκίνητα τους περιφρονούν, τους λερώνουν µε λάσπη, τους τυφλώνουν µε αυθάδη φώτα. Αυτό το µοναχικό βάδισµα στην άκρη του δρόµου τους σπρώχνει προς την παντοµίµα του οτοστόπ και τους επιβιβάζει σ' αυτοκίνητα και σε ταχύτητες που δεν είναι δικές τους. Φαντάζονται ότι κερδίζουν χρόνο και τον χάνουν µε τα ξένα προς τους ρυθµούς τους µέσα που χρησιµοποιούν.

Συνοψίζοντας, το θέµα σας είναι σχεδόν πάντα αυτό της µοναξιάς των ατόµων και µιας αδυναµίας να ενταχθούν στη µάζα. ∆εν φοβάστε ότι θα σας κατηγορήσουν για µοναχικό καβαλάρη;
Όχι, γιατί µε το να µη συµµετέχουµε στη µαζικοποίηση όπου οδεύει ο κόσµος, µε το να διαφοροποιούµαστε, να προσκολλώµαστε όσο το περισσότερο δυνατό στον εαυτό µας, ενδέχεται, σύµφωνα µε τα λόγια του Γκαίτε, να προσεγγίσουµε ένα µεγάλο αριθµό αδελφικών ψυχών, να συµφωνήσουµε µ' αυτές τις µοναξιές που δηµιουργούν ένα έρηµο νησί διασκορπισµένο σ' όλα τα σηµεία της υφηλίου. ∆εν πιστεύω στο λαϊκό θέατρο και εκτίµηση µου είναι ότι προσβάλλεις το λαό αν νοµίζεις ότι ζητά έργα πολύ άπλά και παιδιάστικα. Όπως τα παιδιά, ο λαός έχει µια εκπληκτική
ικανότητα να µαντεύει τις πνευµατικές αξίες, και επειδή δεν προσπαθεί να καταλάβει, να χαθεί µέσα στον ορθολογισµό που ψάχνει να εξηγήσει τα πάντα και καταστρέφει το µυστήριο, προσγειώνεται ενστικτωδώς στα δύο του πόδια µέσα στο άπειρο, στο κέντρο του στόχου όπου ο διανοητισµός εµποδίζει να φτάσουν αυτούς που φαντάζονται ότι είναι ανίκανοι να διαπράξουν στο εξής το παραµικρό λάθος. Μεταξύ µας, το αλάθητο των διανοούµενων µε διασκεδάζει, µια που αυτή η διαύγεια πνεύµατος τους κρύβει την καινούργια οµορφιά που πάντα βρίσκει τον τρόπο να γίνει αόρατη στο υπερβολικά σίγουρο µάτι τους.

Χρησιµοποιείτε πάντα τον όρο «διανοούµενος» µε µια αρνητική έννοια.
Οι διανοούµενοι ρίχνονται σαν κυνηγετικά σκυλιά στα ίχνη των ποιητών και χτυπούν βίαια τον κώδωνα πίσω από τους συγγραφείς που συνθέτουν χωρίς να γράφουν, που υπακούουν στις προσταγές ενός εσωτερικού εγώ, νυχτερινού, ενός αγνώστου που τους κατοικεί και δεν τον γνωρίζουν. Αυτός ο άγνωστος κρύβεται µέσα τους, προσπαθεί να τους εκθέσει στη θέση του, να τους µεταµφιέσει όπως ο ∆ον Ζουάν µεταµφιέζει τον Λεπορέλο µε τα ρούχα του ώστε να δεχτεί αυτός τα χτυπήµατα. Το εγώ που βλέπετε, αυτό που η παριζιάνικη δηµοσιογραφία παρουσιάζει σαν µαριονέτα και που δεν θα 'θελα να γνωρίσω, σώζει το πραγµατικό µου εγώ από τη δηµόσια πυρά και συνεργάζεται µ' αυτή την επιστήµη που ο Σαλβαντόρ Νταλί ονοµάζει «φοινικολογία», επιστήµη που συνίσταται στο να πεθαίνεις για να ξαναγεννηθείς, επιστήµη της οποίας ο ποιητής του Αίµατος ενός ποιητή και της ταινίας µου Ορφέας αποτελούν το τυπικό παράδειγµα. Ο ποιητής είναι ικανός να κάνει πράξη αυτή την επιστήµη.

Μπορείτε να µου δώσετε τον ορισµό αυτού του διανοητισµού που τόσο βάλλετε απ' όλες τις µεριές;
Ναι, θα σας έλεγα ότι ο διανοητισµός µετουσιώνει τη βλακεία. Σέβοµαι µονάχα τους καλλιτέχνες που δρουν πριν σκεφτούν ή, συµφωνά µε την έκφραση του Πικάσο, αυτούς που πρώτα βρίσκουν και µετά ψάχνουν. Η υπερβολική σκέψη και έρευνα παραλύει το χέρι και την ψυχή. Η ατυχία µου είναι να 'χω λάβει από µια νεράιδα ένα είδος χαζοµάρας που µιµείται τη διάνοια λαµβάνοντας τις γκάφες µου ως µακιαβελισµό, και από έναν αόρατο πονηρό θεό να 'χω το αντίθετο του δαχτυλιδιού που έκανε τον Γύγη αόρατο: ένα δαχτυλίδι που σε κάνει ορατό. Εξαιτίας αυτού του δαχτυλιδιού είµαι ένα παράδοξο, ένας διάσηµος άγνωστος, ένας γενναίος άνθρωπος καλυµµένος από µύθους. Τ' όνοµα µου τρέχει πιο γρήγορα από το έργο µου. Ό,τι συµβαίνει σχεδόν πάντα σ' αυτή την εποχή του ραδιοφώνου και των περιοδικών. Όταν το έργο καταφέρει ν' ανταµώσει τη φήµη, η οµορφιά που έτρεχε µανιωδώς παύει ν' ασχηµαίνει και γίνεται αιωνίως όµορφη, όσο δηλαδή διαρκέσει η ζωή του
µικρού φτωχού µας πλανήτη.

Λατρεύετε τη φιλία.
Έχω συχνά επαναλάβει ότι είµαι πιο έµπειρος στη φιλία απ' ό,τι στον έρωτα, αυτό είναι που παραπλανεί έναν κόσµο απρόσεκτο και τον κάνει να µου προσδίδει φανταστικές περιπέτειες, ένα από τα σπάνια βέλη που οι άνθρωποι δεν θέλουν να τους επιστρέψουν. Η φιλία έχει παίξει σηµαντικό ρόλο στη ζωή µου, και δυστυχώς η καρδιά µου στρεφόταν, σε γενικές γραµµές, προς άτοµα που η δύναµη τους τα καταβρόχθιζε και τα κατανάλωνε υπερβολικά γρήγορα. Να γιατί ο δρόµος µου είναι
σπαρµένος µε πένθη.
  
Απ' όλες τις ποικίλες δραστηριότητες σας, των οποίων ο Φραινιώ τόσο καλά εξήγησε
την ενότητα, ποια είναι αυτή που προτιµάτε;
Η ποίηση, το ποίηµα. Είναι βεβαίως αξιοθαύµαστο ν' αλλάξεις και να γίνεσαι τοίχος, να κάνεις να µιλούν οι τοίχοι και ποτέ να µη νιώσεις την παραµικρή σκιά κούρασης να σκαρφαλώνει τις σκάλες και τις σκαλωσιές σου. Είναι βεβαίως θαυµάσιο να προβάλλεσαι έξω από τον εαυτό σου, διαµέσου µιας διεθνούς διαλέκτου που διαπερνά αυτό το άλλο τείχος των γλωσσών. Αλλά το ποίηµα είναι το µόνο µέσο που επιτρέπει στη νύχτα µας να φανεί την ηµέρα και να εκτεθεί χωρίς ντροπή. Η ποίηση, έλεγα, είναι µια επιδειξιοµανία που ασκείται µπροστά σε τυφλούς. Είναι αλήθεια. Υποταγµένη σε αυστηρούς κανόνες, σε άλγεβρες, µαθηµατικά, των οποίων τα ψηφία πληθαίνουν, η ποίηση είναι κατά κάποιον τρόπο η βασίλισσα της µοναξιάς και θα µπορούσε να φέρει στο οικόσηµό της τη φράση µου: «Γνωρίζω ότι η ποίηση είναι απαραίτητη, αλλά αγνοώ σε τι».

Φοβάστε το θάνατο;
Χάνουµε τα µαλλιά µας, τα δόντια µας, τους φίλους µας, την οικογένεια µας. Είναι λυπηρό, αλλά ο θάνατος µοιάζει δευτερεύων αν δεν είναι το αποτέλεσµα ενός µακροχρόνιου πόνου ή µιας αργής, χρόνιας αρρώστιας. Για πολύ καιρό πριν γεννηθώ υπήρξα νεκρός. Έχω λοιπόν από καιρό συνηθίσει το θάνατο, κι αν πρέπει να παρουσιαστώ µπροστά σε κάποιο δικαστήριο, υποθέτω ότι θα 'ταν γελοίο να το συγκρίνω µε κάποιο από τα δικά µας. Ένας θεός δεν κρίνει τις πράξεις µας, τις ζυγίζει, και ο µόνος σκοπός µου σ' αυτό τον κόσµο είναι να υπολογίζω καλά και να ζυγίζω σωστά.