Jean Cocteau / Μέρος ΙΙ

The Art of Fiction No.32 1 (1964) / Συνέντευξη στον William Fifield
Η µαγνητοφωνηµένη αυτή συνέντευξη έλαβε χώρα στη βίλα της Madame Alec Weisweiller, 
λίγους µήνες πριν το θάνατο του, το φθινόπωρο του 1963.

Willian Fifield
Όταν παρέθεσα την οµοιότητα µε το Voltaire κατά τη διάρκεια του δείπνου, φανήκατε βαθιά δυσαρεστηµένος. Όµως έχετε την ίδια ταχύτητα στη σκέψη.

Jean Cocteau
Είµαι πολύ Γάλλος, όπως κι εκείνος. Πολύ ; πολύ Γάλλος.

W.F
Είχα την εντύπωση πως ο Voltaire δεν ήταν και τόσο ευφυής, όπως νοµίζετε: ότι αυτός είναι ένας λάθος υπολογισµός που του καταλογίζεται ως µελετηµένη υπέρ-εξυπνάδα ενός ληθαργικού νου. Και όµως έγραψε το Candide, µέσα σε τρεις ηµέρες. Ακόµα και αν είναι και αν δεν είναι αυτό αλήθεια για το Voltaire, σίγουρα είναι για εσάς.

J.C
Αντιθέτως! Είµαι ο αντίποδας του Voltaire. Εκείνος είναι γεµάτος σκέψεις και διάνοια. Εγώ είµαι ένα τίποτα. Είναι κάτι άλλο που µιλά µέσα µου. Και αυτή η δύναµη παίρνει τη µορφή διάνοιας. Αυτή είναι και η τραγωδία µου. Και αυτή ήταν από την αρχή.

W.F
Είναι µακρινό για εµάς να σκεφτούµε πως είσαστε θύµα της διάνοιας, ειδικά µετά από µισό αιώνα, που πιστεύετε πως είσαστε µια από τις πιο ένθερµες ποιητικές διάνοιες της Γαλλίας. Αλλά αυτό µας φέρνει σε κάτι που µου είχατε πει σε σχέση µε εσάς και τον Proust; Ότι και οι δύο είχατε ξεκινήσει λανθασµένα.

J.C
Και οι δύο βγήκαµε απ’ τον ντανταϊσµό, στα τέλη του 19ου αιώνα. Άλλαξα πορεία, προφανώς, κάπου προς το 1912, αλλά προς τη σωστή κατεύθυνση. Ναι, φοβάµαι πως η επίδραση κρατάει µέχρι και σήµερα. Απέσυρα όλα τις πρώιµες ποιητικές µου συλλογές, πριν από το 1913 και δεν βρίσκονται στην ολοκληρωµένη συλλογή της δουλειάς µου. Η σκέψη µου είναι πως, µετά απ’ όλα αυτά, κάτι από αυτή την εποχή πάντα…Ο Marcel πολέµησε αυτά πράγµατα, µε το δικό του τρόπο. Περικύκλωνε τα «θύµατα» του συλλέγοντας το «µαύρο µέλι», το miel noir. Κάποτε, µου είχε πει: «Σε ικετεύω Jean, µιας και ζεις στην οδό DAnjou, στο ίδιο κτίριο µε τη Mme. De Chevigne, από την οποία εµπνεύστηκα τη ∆ούκισσα de Guermantes, σε θερµοπαρακαλώ κάνε την να διαβάσει το βιβλίο µου. ∆εν το διαβάζει. Σε ικετεύω!». Του είπα πως αυτό που ζητούσε, ήταν σαν να ζητά από ένα µυρµήγκι να διαβάσει Fabre. ∆εν ζητάς από ένα έντοµο να µελετήσει εντοµολογία.

W.F
Καθαρά στατιστικά, γεννηθήκατε το 1889. Η οικογένεια σας, είχε κάποια κλήση προς τις τέχνες;

J.C
Όχι. Ζούσαµε στη Maisons-Lattife, µερικά µίλια έξω από το Παρίσι. Ο πατέρας µου ζωγράφιζε ερασιτεχνικά και ο παππούς µου είχε µια συλλογή από Στραντιβάρι και κάποιους εξαιρετικούς πίνακες.

W.F
Πιστεύετε ότι ο χαµός του πατέρα σας, στην παιδική σας ηλικία, συνέβαλλε στα επιτεύγµατα σας; Υπάρχει µία ολόκληρη θεωρία, ότι διάνοιες προέρχονται από µονογονεϊκές οικογένειες κι εσείς µεγαλώσατε µε τη µητέρα σας, ανάµεσα σε γυναίκες. Και η µητέρα σας ήταν µια υπερβολικά όµορφη γυναίκα, απ’ όσο µπορούµε να δούµε από τις φωτογραφίες της.

J.C
Σε αυτό µπορώ να απαντήσω µόνο ως εξής: ποτέ δεν ένιωσα κάποιο δέσιµο µε την οικογένεια µου. Υπάρχει «κάτι» σ’ εµένα που δεν υπάρχει στην οικογένεια µου. ∆εν µπορούσα να το αναγνωρίσω ούτε στον πατέρα, ούτε στη µητέρα µου. Και δεν γνωρίζω την προέλευση του.

W.F
Πως ξεκινήσατε; Τι συνέβη εκείνο τον καιρό;

J.C
Συνάντησα τον Edouard de Max, θεατρικό διευθυντή και ηθοποιό, τη Sara Bernhard και άλλα «ιερά τέρατα» του Παρισιού. Το 1908 ο de Max και η Bernhard, έκλεισαν τον θέατρο Femina, στο Champs-Elysses, για ένα απόγευµα. Θα ακολουθούσε ανάγνωση των ποιηµάτων µου.

W.F
Πόσο χρονών ήσασταν τότε;

J.C
∆εκαοχτώ. Ήταν 4 Απριλίου του 1908. Έκλεισα τα δεκαεννιά τρεις µήνες µετά. Τότε ήταν που γνώρισα τον Proust, τη ∆ούκισσα de Noailles, τους Rostantd. Τον επόµενο χρόνο µαζί µε τον Maurice Rostand, διευθύναµε το πολυτελές περιοδικό Scheherazade.

W.F
Γράψατε: ένας χαµαιλέοντας έχει ένα αφεντικό , το οποίο τον βάζει πάνω σ’ ένα σκωτσέζικο καρό. Στην αρχή παθαίνει φρενίτιδα και µετά πεθαίνει από την κούραση.

J.C
∆υστυχώς έτσι είναι. Νόµιζα πως η λογοτεχνία ήταν χαρωπή και διασκεδαστική. Αλλά τότε ήρθαν στο Παρίσι τα Ρωσικά Μπαλέτα, υποθέτω πως έπρεπε να φύγουν από τη Ρωσία. Και αυτές είναι οι παράξενες συγκυρίες . Καµιά φορά αναρωτιέµαι αν θα είχα πραγµατοποιήσει όλα αυτά, αν δεν είχε έρθει ο Diaghilev στο Παρίσι. Εκείνος ήταν που έλεγε: Το Παρίσι δεν µου αρέσει. Αλλά αν δεν υπήρχε το Παρίσι δεν θα είχα αναδειχτεί. Όλα ξεκίνησαν, όπως βλέπετε, µε το Sacre του Stravinsky. H Sacre du Pritemps (Ιεροτελεστία της Άνοιξης), επισκίασε τα πάντα. Ξαφνικά είδαµε, πως η τέχνη ήταν ένα απαίσιο ιερατείο - οι Μούσες µπορούσαν να έχουν τροµαχτικές ιδιότητες, σαν να ήταν δαίµονες. Η ενασχόληση µαζί τους, ήταν σαν ν’ ακολουθείς µοναστικά σχήµατα. ∆εν υπήρχε θέµα προσωπικής ευχαρίστησης, αυτό δεν ήταν το ζητούµενο. Χα! Ο Nijinsky. Ήταν απλοϊκός, ξέρετε. Καθόλου ευφυής, ίσως και ανόητος. Αλλά είχε ένα ευφυές κορµί, τα άκρα του είχαν την ευφυΐα. Κι αυτός επηρεάστηκε µε κάτι που συνέβη εκείνη την εποχή, να δείτε πότε ήταν… Τον Μάη του 1913. Ο Nijinsky ήταν παραπάνω ψηλός, από το κανονικό, µε ένα πρόσωπο Μογγόλου πίθηκου και µυτερά δάχτυλα που έµοιαζαν κοµµένα. Ήταν απίστευτο που ήταν ένα είδωλο για το κοινό. Όταν ανακάλυψε την περίφηµη πιρουέτα του – στο Le Spectre de la Rose- και έβγαινε γλιστρώντας από τη σκηνή, ο Dimitri, υπηρέτης του, έριχνε νερό από το στόµα του στο πρόσωπό του και σκεπάζονταν µε ζεστές πετσέτες. Ο καηµένος δεν µπορούσε να κατανοήσει την αποδοκιµασία του κοινού στη χορογραφία του στο Sacre du Pritemps, όταν ήξερε πως τον καταχειροκροτούσαν στο Le Spectre de la Rose. Κατέληξε να µπλεχτεί στα δίχτυα όλων αυτών των περίεργων καταστάσεων που συνέβαιναν, τότε. Θυµάµαι τη νύχτα µετά την πρεµιέρα του Sacre, ο Diaghilev, ο Nijinsky, o Stravinksy κι εγώ, πήγαµε µια βόλτα µε ένα ταξί στη Bois de Boulogne. Εκεί γεννήθηκε η ιδέα του Parade.

W.F
Είχατε ένα πάθος αντικοµφορµισµού εκείνη την εποχή του αναβρασµού… Έτσι δεν είναι ;

J.C
Βεβαίως και είχα. Ήταν ο Satie αυτός που αργότερα είπε, ότι το σπουδαίο είναι , όχι το να µη δεχθείς το παράσηµο της Λεγεώνας της Τιµής, αλλά να µην χρειαστεί να το αξίζεις. Όλα άλλαζαν. Η παλιά παραδοσιακή τάξη κατέρρεε. Ο Satie έλεγε πως ο Ravel µπορεί να αρνήθηκε το παράσηµο, αλλά η όλη δουλειά του ήταν σαν να το αποδέχονταν! Αν λάβεις τις ακαδηµαϊκές τιµές, πρέπει να το κάνεις µε το κεφάλι σκυµµένο, σαν τιµωρία. Πρέπει να γνωστοποιήσεις στον ίδιο σου τον εαυτό, πως διέπραξες ένα σφάλµα.

W.F
Πιστεύετε πως αυτού του είδους η ελευθερία, µπορεί να φτάσει µακριά;

J.C
Υπάρχει µια ολική ρήξη ανάµεσα στον καλλιτέχνη και το κοινό, περίπου από το 1914. Αλλά τελικά προκαλεί το αντίθετο, την ανάγκη και αυτό είναι ένα νέο είδος κοµφορµισµού. Πχ. ο νέος σπουδαίος ζωγράφος θα έχει υπόσταση αλλά παράλληλα θα διατηρεί και ένα πέπλο µυστηρίου. Αδιαµφισβήτητα ο Marcel Proust, ήταν δυνατότερος γιατί έκρυβε τα εγκλήµατα του (και τα ζούσε) πίσω από προφανή κλασικισµό, χωρίς να λέει «είµαι ένας µοχθηρός άνθρωπος µε απαίσιες συνήθειες και ειλικρινά θα σας τα εξιστορήσω όλα».

W.F
Με κάνετε να σκεφτώ τον Hemingway, µε όλο αυτό. Και όλη τη σχολή του.

J.C
Μου είχε πει κάτι πολύ ενδιαφέρον: η Γαλλία είναι ανυπόφορη. Οι άνθρωποι είναι ανυπόφοροι. Αλλά είσαι τυχερός. Στην Αµερική ο συγγραφέας θεωρείται εκπαιδευµένη µαϊµού, κλόουν. Αλλά εδώ σέβεστε τους καλλιτέχνες. Όταν είπες «προσέξτε τον Gene, είναι διάνοια», δεν τον καταδίκασαν. Φοβήθηκαν και τον άφησαν να φύγει.» Και αυτό είναι µια αλήθεια. Οι Γάλλοι είναι απρόσεκτοι και το χειρότερο κοινό στον κόσµο. Αλλά σέβονται τον καλλιτέχνη. Στην Αµερική το θεατρικό κοινό είναι µόνο, γεµάτο σεβασµό, φοβούµαι.

W.F
Απλή και ίσως κοινότυπη ερώτηση. Πως διαχειρίζεστε πράγµατα όπως ονόµατα
χαρακτήρων;

J.C
Ο Dargelos , βεβαίως, ήταν πραγµατικός άνθρωπος. Είναι αυτός που πετάει τη µοιραία χιονόµπαλα στο «Le Sang dun Poet». Ξανά επίσης µια χιονόµπαλα στο «Les Enfants Terribles», που µετέφρασε η Rosamont Lehmann (µε µεγάλη δυσκολία όπως µου έγραψε) και αυτή τη φορά , επίσης, το µαύρο σφαιρίδιο µε το δηλητήριο που στάλθηκε στον Paul για να αποτρέψει την αυτοκτονία του. Ανακάλυψα ότι αυτό το όνοµα ανήκε σε πραγµατικό άνθρωπο, µε τον οποίο πηγαίναµε µαζί στο σχολείο. Το όνοµα είναι φανταστικό, αλλά έπρεπε να θυµίζει αυτό το παλικάρι. Είναι περίεργα αυτά που υπεισέρχονται σε αυτά τα σηµεία. Ο Radiguet µου είχε πει: σε τρεις ηµέρες θα µε πυροβολήσουν οι στρατιώτες του Θεού. Και τρεις ηµέρες µετά, πέθανε. Ήταν και αυτό ένα από τα περίεργα σηµάδια. Το όνοµα του Angel Heurtebise, στην ποιητική συλλογή LAngel Heurtebise, που γράφτηκε µ’ έναν αδιάσπαστο αυτοµατισµό από την αρχή µέχρι το τέλος, πήρε τ’ όνοµα της από µία στάση ασανσέρ που έτυχε µια φορά να κολλήσω. Έχει τύχει να ονοµατίσω χαρακτήρες από ετικέτες απίθανων παλιών γυάλινων βάζων σε φαρµακείο στη Νορµανδία.

W.F
Τι έχετε να πείτε για τον τρόπο που λειτουργούν οι µεταφράσεις; Νοµίζω γράψατε στα Γερµανικά;

J.C
Είχα Γερµανίδα νταντά. Πέρα από µερικές ντουζίνες λέξεις αγγλικά, η µόνη γλώσσα που γνωρίζω εκτός από τα γαλλικά είναι τα γερµανικά. Αλλά και πάλι το λεξιλόγιο µου είναι περιορισµένο. Από αυτό το εµπόδιο, αυτή τη δυσκολία, δυσκολία από την οποία πίστευα πως µπορούσα να βελτιωθώ, έγραψα κάποια ποιήµατα στα γερµανικά. Αλλά αυτό είναι ένα εντελώς άλλο θέµα που αναφέρεται στη χρησιµότητα των εµποδίων.

W.F
Λοιπόν, είναι χρήσιµα τα όποια εµπόδια;

J.C
Χωρίς αντίσταση, δεν µπορείς να κάνεις τίποτα.